Hipokrates

stethoscope-1584223_960_720

Hipokrates jest twórcą najstarszej teorii zjawisk patologicznych, która z pewnymi odmianami przetrwała do dnia dzisiejszego. Jest to tzw. teoria humoralna. W myśl tej teorii o stanie zdrowia lub choroby miały decydować cztery soki ustrojowe: krew, flegma (śluz), żółć i czarna żółć (melas chole). Stan zdrowia cechowało dobre zmieszanie soków (eucrasia), stan chorobowy miał być spowodowany złym zmieszaniem soków (dyscrasia), co w rezultacie miało powodować przewagę jednego z soków. Stąd rozróżnia on typy: sangwiniczny, choleryczny, melancholiczny i flegmatyczny. Hipokrates uważał chorobę za sprawę ogólną całego ustroju, a objawy chorobowe (np. wydzielanie śluzu), za przejaw leczniczy samej natury (natura medicatrix).

Przeciwstawieniem nauki Hipokratesa była nauka Asklepiadesa, który opierając na nauce Demokryta o atomach uważał, że ustrój składa się z poszczególnych atomów i dzielących je porów, w których krążą soki ustrojowe. Teoria ta znana była w starożytności pod nazwą teorii solistycznej. Jest to prawdopodobnie pierwsza w medycynie teoria materialistyczna.

Dzięki rozwinięciu się pewnych teorii powstały pierwsze szkoły lekarskie. Były one przeważnie niezależne od siebie i skupiały uczniów sławnych lekarzy starożytności. Najbardziej znane były: szkoła metodyków, która istotę choroby sprowadzała do zmian napięcia (tonus, uznając stany zwiększonego lub zmniejszonego napięcia fizjologicznego szkoła empiryków, która nie uznając żadnej teorii polegała wyłącznie na doświadczeniu szkoła dogmatyków, która znowu odrzucała doświadczenie i opierała się tylko na teoriach patologicznych, najczęściej Hipokratesa.

Z kolei najwybitniejszy lekarz rzymski, Galenus, starał się połączyć teorię humoralną Hipokratesa i solidystyczną Asklepiadesa w jedną. O ile czasy starożytne cechuje duży rozkwit nauk lekarskich, to w średniowieczu zaznaczył się ich upadek. Komentowano przede wszystkim dzieła dawnych autorów, zwłaszcza Galena, zamiast gromadzić własne doświadczenia. Jest to w dziejach medycyny okres zastoju, a nawet cofania się w stosunku do znakomitych szkół lekarskich starożytności. Niejednokrotnie wysuwano teorie wręcz fantastyczne. Na przykład znany w średniowieczu lekarz niemiecki, Paracelsus (XVI w.), tłumaczył istotę choroby jako zboczenie pewnego pierwiastka życiowego, zawartego w ustroju żywym, a zwanego przez niego „archeuszem”. Te zacofane poglądy odżyły jeszcze raz w czasach nowszych w postaci tzw. teorii witalistycznej.

W XVII wieku nastąpiło pewne ożywienie nauk lekarskich. Powstają szkoły jatrochemików i jatromechaników, czyli jatrofizyków. Różnica pomiędzy tymi teoriami polegała na tym, że jatrochemicy stanowili niejako dalszy ciąg nauki humoralnej Hipokratesa, natomiast jatrofizycy – solidystycznej Asklepiadesa. Pierwsi widzieli przyczyny zmian patologicznych w zmianie składu chemicznego ustroju, głównie soków ustrojowych, drudzy w zmianie napięcia nerwowego, mięśni itp. W tym samym wieku zaczyna się krystalizować nowoczesny pogląd na istotę zjawisk chorobowych, polegający na wysuwaniu tła fizjologicznego. Znany lekarz angielski, Tomasz Sydenham, uważa proces chorobowy za odmianę procesów fizjologicznych, a po nim Boerhave określa chorobę jako ,,vita praeter naturam”.

Typową cechą czasów nowożytnych było przejście z mistycznych teorii średniowiecznych do myślenia materialistycznego, opartego na spostrzeżeniach zmysłowych. Również w medycynie i biologii ten sposób myślenia wywarł znamienne piętno. Pierwszy wielki filozof czasów, nowożytnych, Descartes, uważa ustrój za skomplikowaną maszynę, w której wszystkie czynności podlegają tym samym prawom ciśnienia i materii co w zwykłych nieożywionych maszynach. Ten kierunek utrzymuje się z pewnymi odmianami jako kierunek materialistyczny albo inaczej mechanistyczny do naszych czasów. Głównymi jego przedstawicielami byli Lamettrie, Loeb, u nas Marceli Nencki. Dalszym potwierdzeniem poglądów mechanistycznych były badania znakomitego fizjologa XIX w., Jana Miillera, który wykazał, że istotnie zjawiska życiowe podlegają tym samym prawom fizycznym i chemicznym co przyroda nieożywiona. Według tych teorii poznanie zagadki życia, a tym samym i chorób, polega na poznaniu wszystkich procesów fizyczno-chemicznych ustroju.

W XVIII w. nauki lekarskie zaczynają się na nowo budzić do życia. Powstaje szereg nowych dziedzin wiedzy lekarskiej, jak anatomia patologiczna, stworzona przez Morgagniego, i histologia, stworzona przez Bichata. Dzięki tym odkryciom powstała nowa szkoła medyczna, anatomiczna, stworzona przez Laenneca. W myśl zasad szkoły anatomicznej zmiany chorobowe są wynikiem zmian anatomicznych ustroju. Powstanie tej szkoły i poglądów anatomicznych, opartych na konkretnych badaniach, stało się podstawą przewrotu w medycynie.

Powiązane wpisy